Sekrety HistoriiStanisław Ulam (ur. 13 kwietnia 1909 we Lwowie, zm. 13 maja 1984 w Santa Fe) był polskim matematykiem lwowskiej szkoły, który od 1935 roku pracował w USA. W Los Alamos uczestniczył w Projekcie Manhattan, wymyślił metodę Monte Carlo i w 1951 roku podsunął kluczowy pomysł konstrukcji bomby wodorowej, znanej dziś jako konstrukcja Tellera–Ulama.
- Urodzony
- 13 kwietnia 1909, Lwów; ojciec Józef — adwokat, matka Anna z Auerbachów
- Doktorat
- 1933, Politechnika Lwowska, promotor Kazimierz Kuratowski
- W USA
- Princeton (1935), Harvard Society of Fellows (1936–1939), Wisconsin, obywatelstwo 1941
- Los Alamos
- od lutego 1944
- Najważniejsze
- Księga Szkocka, metoda Monte Carlo, Teller–Ulam, Fermi–Pasta–Ulam, napęd Orion
- Zmarł
- 13 maja 1984, Santa Fe; pochowany na Montparnasse w Paryżu
Lwów i Księga Szkocka
W latach 1935–1941 lwowscy matematycy zapisywali zadania w zeszycie z Kawiarni Szkockiej — powstało 193 problemy. Ulam był rekordzistą: około 60 zadań, samodzielnie i razem z Banachem i Mazurem. Nagrodą za jeden z problemów Stanisława Mazura była żywa gęś — odebrał ją w 1972 roku Szwed Per Enflo (nie Ulam). Ulam przetłumaczył później Księgę na angielski, a Los Alamos wydało ją w 1957 roku.
Wyjazd z Polski
Od 1935 roku Ulam pracował w Stanach Zjednoczonych i na wakacje wracał do Lwowa. W sierpniu 1939 roku wypłynął do Ameryki z siedemnastoletnim bratem Adamem. SPORNEData i statek są sporne: według wspomnień Ulama był to „Batory” z Gdyni 20 sierpnia, według list pasażerów — „Piłsudski” z Gdańska 11 sierpnia. Ojciec, siostra Stefania i niemal cała rodzina zginęli w Holokauście. Brat Adam został później jednym z czołowych amerykańskich znawców Związku Sowieckiego na Harvardzie.
Los Alamos i pasjans
Do Los Alamos ściągnął go John von Neumann; Ulam przyjechał w lutym 1944 roku i liczył hydrodynamikę implozji. W styczniu 1946 roku przeszedł zapalenie mózgu i nagłą operację. W czasie rekonwalescencji, rozkładając pasjansa, zastanawiał się, jak policzyć szansę jego ułożenia — i wpadł na pomysł, by zamiast rachunku wykonać wiele losowych prób. Tak narodziła się metoda Monte Carlo; nazwę nadał jej Nicholas Metropolis, a pierwsze obliczenia wykonano na komputerze ENIAC w latach 1947–1948.
Bomba wodorowa i spór z Tellerem
W 1950 roku Ulam wykazał, że projekt bomby wodorowej Edwarda Tellera nie zadziała. Na początku 1951 roku zaproponował kompresję stopniową, a Teller dodał użycie promieniowania. Wspólny raport z 9 marca 1951 roku stał się podstawą bomb termojądrowych. Do żony Françoise Ulam powiedział wtedy podobno: „Znalazłem sposób, żeby to zadziałało… to zmieni bieg historii”. SPORNENie zachował się żaden jego cytat, w którym potępiałby bombę — przypisywanie mu wyrzutów sumienia to interpretacja komentatorów.
Później współtworzył między innymi projekt napędu kosmicznego Orion i słynny eksperyment numeryczny Fermiego–Pasty–Ulama (1953). Od 1965 roku pracował na Uniwersytecie Kolorado. OBALONEtwierdzenia, że był religijnym Żydem (sam określał się jako agnostyk) albo że nie znał angielskiego (wykładał w Cambridge, Princeton i na Harvardzie).
Kalendarium
Źródła i dalsze lektury
- Stanisław Ulam, „Adventures of a Mathematician” (wspomnienia), wyd. 1976 i 1991.
- MacTutor — Stanislaw Ulam
- Atomic Heritage Foundation — Stanislaw Ulam
- LANL — The birth of the Monte Carlo method
Pełna historia w filmie
Najczęściej zadawane pytania
Kim był Stanisław Ulam?
Polskim matematykiem urodzonym we Lwowie w 1909 roku, przedstawicielem lwowskiej szkoły matematycznej. W USA uczestniczył w Projekcie Manhattan, stworzył metodę Monte Carlo i współtworzył konstrukcję bomby wodorowej.
Co wymyślił Stanisław Ulam?
Metodę Monte Carlo (obliczenia przez losowe próby), ideę kompresji stopniowej w bombie wodorowej (konstrukcja Tellera–Ulama), a także współtworzył koncepcję napędu kosmicznego Orion.
Kiedy Ulam wyjechał z Polski?
W sierpniu 1939 roku, kilkanaście dni przed wybuchem wojny, razem z bratem Adamem. Dokładna data i statek są w źródłach sporne.