Sekrety HistoriiCar Bomba (AN602) to radziecka bomba wodorowa zdetonowana 30 października 1961 roku o 11:32 czasu moskiewskiego nad poligonem na Nowej Ziemi. Oficjalna moc: 50 megaton (amerykańskie i rosyjskie pomiary podają 57–58,6 Mt) — największa eksplozja, jaką kiedykolwiek wywołał człowiek. Zrzucił ją bombowiec Tu-95V mjr. Andrieja Durnowcewa z wysokości 10,5 km; wybuchła około 4 km nad ziemią.
- Oznaczenie
- AN602, nazywana też „Iwan”; „Car Bomba” to nazwa nadana później
- Data i godzina
- 30 października 1961, ok. 11:32 czasu moskiewskiego
- Miejsce
- poligon na Nowej Ziemi, rejon przylądka Suchoj Nos (Arktyka)
- Moc
- 50 Mt oficjalnie; pomiary 57–58,6 Mt (sporne)
- Samolot
- Tu-95V (bez drzwi komory bombowej), 9 osób załogi; obok Tu-16 jako latające laboratorium
- Zrzut / wybuch
- zrzut z 10 500 m, detonacja na ok. 4000–4200 m
- Spadochron
- 1600 m² powierzchni, 800 kg masy
- Kula ognia
- ok. 8 km średnicy
- Grzyb
- 60–67 km wysokości, 40–95 km szerokości
- Egzemplarze
- jeden — nigdy nie weszła do uzbrojenia
Kto i po co ją zbudował
Decyzję o teście podjął Nikita Chruszczow 10 lipca 1961 roku, w czasie kryzysu berlińskiego, gdy ZSRR zrywał moratorium na próby jądrowe. 17 października, na XXII Zjeździe KPZR, zapowiedział test bomby 50-megatonowej i dodał, że ZSRR ma też ładunek 100 Mt. Konstrukcję prowadził zespół z ośrodka Arzamas-16: Andriej Sacharow, Wiktor Adamski, Jurij Babajew, Jurij Trutniew i 24-letni Jurij Smirnow, pod kierownictwem Julija Charitona.
Bomba była trzystopniowa. W wersji pełnej miała dać około 100 megaton, ale Sacharow zaproponował zastąpienie płaszcza z uranu-238 ołowiem. Moc spadła do 50 Mt, a z rozszczepienia pochodziło już tylko około 1,5 Mt — ponad 97% energii dała fuzja. Powody: mniejszy opad radioaktywny i szansa przeżycia dla załogi samolotu.
Jak przebiegł zrzut
Tu-95V z bombą wystającą ponad połowę z kadłuba wystartował z towarzyszącym mu Tu-16, który filmował i pobierał próbki. Bombę zrzucono na spadochronie, by samoloty zdążyły się oddalić — w chwili wybuchu były 39–45 km od punktu zero. Szansę przeżycia załogi szacowano na około 50%. Fala uderzeniowa rzuciła bombowcem w dół o 0,8–1 km, ale maszyna wylądowała. Durnowcew został podpułkownikiem, a 7 marca 1962 roku Bohaterem Związku Radzieckiego.
Co zobaczono i zmierzono
Kula ognia miała około 8 km średnicy i sięgnęła niemal wysokości, z której zrzucono bombę. Błysk był widoczny z odległości około 1000 km. Grzyb wzniósł się na 60–67 km. Fala ciśnienia trzykrotnie okrążyła Ziemię — pierwszy obieg trwał 36 godzin i 27 minut. Szyby wylatywały w osadzie Dikson, 780 km od miejsca wybuchu (relacje o szybach w Norwegii i Finlandii są SPORNEniepotwierdzone). Sejsmografy zapisały wybuch jak wstrząs o magnitudzie około 5, choć nie było to trzęsienie ziemi, tylko fala od wybuchu w powietrzu.
Po co, skoro nie była bronią
Konstruktorzy Adamski i Smirnow pisali wprost, że bomba 50-megatonowa „nigdy nie była bronią” — był to egzemplarz jedyny. Tu-95 mógł unieść jedną taką bombę i nie miał z nią zasięgu, by dolecieć do Stanów Zjednoczonych. Celem była demonstracja polityczna. Sacharow jeszcze latem 1961 roku sprzeciwił się w notatce do Chruszczowa wznowieniu prób; Chruszczow publicznie go zgasił. W kolejnych latach Sacharow stał się jednym z najgłośniejszych przeciwników prób jądrowych.
Źródła i dalsze lektury
- Nuclear Weapon Archive — The Tsar Bomba
- Atomic Heritage Foundation — Tsar Bomba
- Andriej Sacharow, „How I Came to Dissent”, The New York Review of Books, 1974; „Wspomnienia”, 1990.
- Hasła „Царь-бомба” i „Дурновцев, Андрей Егорович” w rosyjskiej Wikipedii (pomiar 58,6 Mt, spadochron, dane załogi).
Pełna historia w filmie
Era atomu
1:17:21Car Bomba i bomba wodorowa — jak powstała najpotężniejsza broń. Stanisław Ulam
30 października 1961 roku nad Nową Ziemią wybuchła bomba o mocy pięćdziesięciu megaton. Zbudowano jeden egzemplarz, zdetonowano jeden i nigdy nie…
Era atomu
28:34Car Bomba — 50 megaton. Największa eksplozja w historii (film dokumentalny PL)
30 października 1961 roku nad archipelagiem Nowa Ziemia ZSRR zdetonował najpotężniejszą bombę, jaką kiedykolwiek wypróbowano: około 50 megaton. Grzyb…
Najczęściej zadawane pytania
Ile megaton miała Car Bomba?
Oficjalnie 50 megaton. Pomiary amerykańskie dawały 57–58 Mt, a rosyjskie źródła podają 58,6 Mt. Konstrukcja pozwalała na około 100 Mt, ale moc celowo zmniejszono.
Gdzie i kiedy wybuchła Car Bomba?
30 października 1961 roku o 11:32 czasu moskiewskiego nad poligonem na Nowej Ziemi w radzieckiej Arktyce, około 4 km nad ziemią.
Jakim samolotem zrzucono Car Bombę?
Specjalnie przerobionym bombowcem Tu-95V, pilotowanym przez mjr. Andrieja Durnowcewa. Towarzyszył mu Tu-16, który filmował wybuch i pobierał próbki.
Czy ktoś zginął w wybuchu Car Bomby?
Nie ma informacji o ofiarach. Poligon był niezamieszkany, a załogi obu samolotów przeżyły, choć fala uderzeniowa zrzuciła bombowiec o prawie kilometr.