Sekrety Historii
Bransoletka z kości słoniowej, której raz założonej nie dawało się zdjąć z ręki, znalazła się kilka dni po katastrofie pod dywanem w hotelu w Kairze — trzy tysiące kilometrów od Gibraltaru. 4 lipca 1943 roku, szesnaście sekund po starcie, zginął premier i Naczelny Wódz. Brytyjczycy badali tę sprawę dwa razy, Polacy raz. Nikt nie rozstrzygnął, dlaczego Liberator spadł do morza. Ten odcinek oddziela twarde dokumenty od tego, co na nich zbudowano.
- 4 lipca 1943 roku około 23:07 Liberator AL523 wystartował z Gibraltaru i po około 16 sekundach uderzył w morze ok. 600 m za pasem. Z 17 osób przeżył tylko pilot Eduard Prchal.
- Brytyjski sąd wojskowy (komisja Eltona) uznał, że zaciął się układ sterowania wysokością, ale przyczyny nie ustalił i nie znalazł dowodów sabotażu.
- W 1969 roku rząd brytyjski zlecił drugie, tajne dochodzenie sir Dickowi White’owi — wniosek: brak dowodów, że była to coś innego niż wypadek.
- Ekshumacja w 2008 roku wykluczyła postrzał, uduszenie i truciznę; w 2013 roku IPN umorzył śledztwo, nie mogąc ani potwierdzić, ani wykluczyć zamachu.
- Teza, że akta brytyjskie są utajnione do 2050 roku, nie znajduje potwierdzenia — Brytyjczycy wielokrotnie jej zaprzeczali.
- Data
- 4 lipca 1943, start ok. 23:07 (zapisy wahają się od 23:00 do 23:24)
- Miejsce
- lotnisko North Front, Gibraltar; uderzenie w wodę ok. 600 m na wschód od końca pasa
- Na pokładzie
- 17 osób: 11 pasażerów i 6 członków załogi
- Ocalał
- kpt. Eduard Prchal, czeski pilot w służbie brytyjskiej
- Nieodnalezieni
- Zofia Leśniowska, Adam Kułakowski, Walter Heathcote Lock, W.S. Herring, D. Hunter
- Werdykt
- wypadek — zacięcie sterów wysokości z nieustalonej przyczyny; śledztwo IPN umorzone w 2013
Bransoletka
15 maja 1943 roku w Kairze polscy oficerowie wręczyli Zofii Leśniowskiej, córce Naczelnego Wodza, imieninowy prezent: bransoletkę z kości słoniowej ze złotą klamrą. Zakładało się ją dopiero po namoczeniu w wodzie, a raz założona nie schodziła z ręki. 3 lipca żegnała się w niej na kairskim lotnisku. Następnego dnia samolot z nią i z jej ojcem spadł do morza. Ciała generała wyłowiono przed północą. Jej — nigdy.
Kilka dni później obsługa hotelu Mena House znalazła bransoletkę pod dywanem — w pokoju, którego Zofia nie zajmowała. Poseł RP w Kairze Tadeusz Zażuliński rozpoznał ją i przekazał ministrowi Tadeuszowi Romerowi, lecącemu do Londynu. Potem bransoletka ginie z akt.
„Nie mamy dowodów sabotażu” i „sabotażu nie było” to dwa zupełnie różne zdania. Komisja wypowiedziała pierwsze. Przez osiemdziesiąt lat cytowano drugie.
Sekrety Historii — Gibraltar 1943
Dalsza część śledztwa jest zamknięta
Pełny tekst — jeszcze 5 rozdziałów, kalendarium, cytaty i źródła — to nagroda dla widzów odcinka i czytelników z listy. Odbierzesz ją na jeden z dwóch sposobów; raz przyznana zostaje w tej przeglądarce.
Zostaw e-mail
Dołącz do listy czytelników: pełne artykuły do wszystkich odcinków + wiadomość o premierach.
Obejrzyj odcinek
Włącz film w odtwarzaczu powyżej. Po 10:00 oglądania nagroda przyzna się sama.
Te akta otworzyło oglądanie. Pozostałe otworzy jeden adres.
Odblokowanie filmem działa tylko dla tego odcinka i tylko w tej przeglądarce. Zostaw e-mail, a pełne akta wszystkich śledztw — z kalendarium, cytatami i listą źródeł — otworzą się od razu, na każdym urządzeniu i bez oglądania.
✓ Jesteś na liście czytelników — nagroda przyznana na stałe.
Wyspa Węży i trzy motywy
14 sierpnia 1940 roku w Rothesay na szkockiej wyspie Bute utworzono Stację Zborną Oficerów. Trafiali tam oficerowie niewygodni dla rządu Sikorskiego, głównie z obozu piłsudczykowskiego — bez postępowania i bez zarzutu. Przeszło przez nią około 1500 oficerów, w tym 20 generałów. Nazywano ją Wyspą Węży albo „szkocką Berezą”. Zlikwidowano ją wiosną 1942 roku, a internowani wrócili do sztabów z poczuciem krzywdy. Nie istnieje jednak żaden dokument wiążący to środowisko z lotem z Gibraltaru.
Drugi motyw był większy. 13 kwietnia 1943 roku Niemcy ogłosili odkrycie grobów katyńskich; 25 kwietnia Związek Sowiecki zerwał stosunki z rządem RP. Trzy kierunki, które zyskiwały na zniknięciu jednego generała: Stalin, dla którego Sikorski był przeszkodą w budowie posłusznego rządu polskiego; Brytyjczycy, dla których stał się kłopotem w sojuszu z Moskwą; i część własnego wojska. Motywy to jednak nie dowody.
Okno: kilkadziesiąt minut bez nadzoru
Trzy fakty występujące w źródłach osobno składają się w jedno zdarzenie: załoga przybyła na lotnisko po pasażerach; bagaż ładowali sami pasażerowie, bez nadzoru załogi; maszyna była przeciążona, a jej środek ciężkości przesunięty poza dopuszczalną granicę. Wersja oficjalna mówi, że przesunięty ładunek zablokował linki steru. Wersja o zamachu mówi, że ktoś coś umieścił w kadłubie. To jest to samo zdarzenie fizyczne — spór dotyczy tylko intencji. Jak długo samolot stał przed startem, nie wiadomo: relacje podają od kilkunastu minut do godziny.
Gibraltar nie był szczelny. Z włoskiego tankowca Olterra, stojącego w hiszpańskim Algeciras, włoscy dywersanci wypuszczali torpedy pilotowane — w maju i sierpniu 1943 roku zatopili nimi po trzy statki w porcie. Brytyjczycy odkryli bazę dopiero po kapitulacji Włoch. Nic nie łączy Włochów ze śmiercią Sikorskiego; ich obecność pokazuje tylko, że twierdza przeciekała.
Szesnaście sekund
Maszyna rozpędziła się prawidłowo, oderwała się, przestała się wznosić, przeszła w lot poziomy i zaczęła opadać. Bez eksplozji, bez pożaru, bez sygnału o awarii. Uderzyła w wodę przy prędkości około 265 km/h. Pilot Eduard Prchal został wyrzucony przez osłonę kabiny ze złamaną nogą. Miał na sobie zapiętą kamizelkę ratunkową, której piloci przed startem nie zakładali. Wyjaśniał to trzy razy: najpierw zaprzeczył, później powołał się na amnezję, w końcu stwierdził, że założył ją instynktownie. To sprzeczność w zeznaniach, nie dowód — a proces o zniesławienie przeciw dramatopisarzowi Rolfowi Hochhuthowi, który zrobił z tego oskarżenie, Prchal wygrał.
Co ustalili Brytyjczycy
Sąd wojskowy pod przewodnictwem Eltona obradował w Gibraltarze od 8 do 23 lipca 1943 roku. Konkluzja: zacięcie układu sterowania wysokością z nieustalonej przyczyny, brak dowodów sabotażu. Ciało generała pochowano 16 lipca w Newark — bez sekcji zwłok. Po skandalu wokół sztuki Hochhutha „Żołnierze” (1967) rząd brytyjski zlecił w 1969 roku tajne dochodzenie sir Dickowi White’owi, byłemu szefowi MI5 i SIS. Wniosek: brak jakichkolwiek dowodów, że katastrofa była czymś innym niż wypadkiem.
Jak buduje się zamach
Na początku lat 90. zespół prof. Jerzego Maryniaka z Politechniki Warszawskiej przeprowadził symulację lotu: samolot był sprawny i sterowany do wodowania, osiągnął około 30 stóp. Prędkość 165 mil na godzinę to jednak ta sama liczba co w rekonstrukcji oficjalnej — symulacja nie odróżnia intencji. Tadeusz Kisielewski („Zamach”, 2005) zbudował tezę o podstawionym pilocie na relacji o lotniku o przezwisku „Screwball” Johnson, którego — jak sam ustalił — nie było. Dariusz Baliszewski przez około piętnaście lat bronił tezy, że katastrofy nie było, ale zapytany o prawdziwą przyczynę obrażeń generała, odmówił odpowiedzi. Rzekomy stenogram rozmowy Roosevelta z Churchillem okazał się falsyfikatem. Historyk Jacek Tebinka pyta: po co zawodowcom operacja tak skomplikowana, skoro bomba z zapalnikiem nad otwartym morzem nie zostawiłaby świadków?
Mit „akt utajnionych do 2050 roku” nie wytrzymuje sprawdzenia: raport Eltona odtajniono w 1972 roku, w 1993 lord kanclerz oświadczył, że akta starsze niż 30 lat są dostępne, a w 2004 roku polskim historykom udostępniono nawet archiwum SIS — bez nowych ustaleń. W 2006 roku polski rząd uznał, że nota żądająca ujawnienia materiałów „nie byłaby celowa”. W listopadzie 2008 roku ekshumacja na Wawelu wykluczyła postrzał, uduszenie i truciznę. W grudniu 2013 roku IPN umorzył śledztwo: dowody nie pozwalają ani wykluczyć, ani potwierdzić zamachu.
Kalendarium
Źródła i dalsze lektury
- Raport komisji Eltona (1943, odtajniony 1972) i dochodzenie sir Dicka White’a (1969), The National Archives, PREM 13/2644.
- Tadeusz A. Kisielewski, „Zamach. Tropem zabójców generała Sikorskiego”, Rebis, Poznań 2005; recenzja: Jacek Tebinka, „Nowe Książki” 2006 nr 2.
- Dariusz Baliszewski, „Bransoletka Zofii”, „Wprost” 2004.
- „Forensic medical examination of the corpse of General Władysław Sikorski…”, „Forensic Science International” — badania szczątków po ekshumacji z 2008 roku.
- Jan Nowak-Jeziorański, „Ukryty trop”, „Polityka” nr 44, 1 listopada 1997.
Najczęściej zadawane pytania
Czy śmierć generała Sikorskiego w Gibraltarze była zamachem?
Nie wiadomo. Brytyjczycy dwukrotnie (1943 i 1969) uznali katastrofę za wypadek, nie ustalając przyczyny zablokowania sterów. IPN po ekshumacji umorzył w 2013 roku śledztwo, stwierdzając, że dowody nie pozwalają ani potwierdzić, ani wykluczyć zamachu.
Ile osób zginęło w katastrofie gibraltarskiej?
Na pokładzie było 17 osób, przeżył jedynie pilot Eduard Prchal. Ciał pięciu ofiar, w tym córki generała Zofii Leśniowskiej, nigdy nie odnaleziono.
Czy akta katastrofy są utajnione do 2050 roku?
Nic tego nie potwierdza. Raport komisji Eltona odtajniono w 1972 roku, a Brytyjczycy w latach 1993–2005 wielokrotnie oświadczali, że cała dokumentacja jest dostępna w archiwum w Kew. W 2004 roku polskim historykom udostępniono także archiwum SIS.
Co to była Wyspa Węży?
Stacja Zborna Oficerów w Rothesay na szkockiej wyspie Bute (1940–1942), gdzie rząd Sikorskiego izolował oficerów uznanych za przeciwników politycznych, głównie z obozu piłsudczykowskiego. Przeszło przez nią około 1500 oficerów.