Sekrety Historii
Ostatnia podróż generała Władysława Sikorskiego to nie tylko szesnaście sekund nad Gibraltarem. To czterdzieści jeden dni lotu przez trzy kontynenty — z bazy Lyneham przez Gibraltar i Kair na inspekcję Armii Andersa w Iraku i z powrotem. Nad Zatoką Biskajską niemieckie myśliwce strącały wszystko, co lata; Sikorski przeleciał tę trasę dwa razy i wysiadł cały. Zginął w najlepiej strzeżonej twierdzy alianckiego świata. Prowadzimy całą trasę, przystanek po przystanku — bo na każdym coś się nie zgadza.
- Wylot z bazy Lyneham w nocy z 24 na 25 maja 1943 roku Liberatorem AL616, pilotowanym przez Czecha Eduarda Prchala.
- Trasa: Gibraltar → Kair → Irak (inspekcja Armii Andersa) → Liban → Kair → Gibraltar. Czterdzieści jeden dni, trzy kontynenty.
- Na lot powrotny wyznaczono inną maszynę — Liberatora AL523. Prchal leciał nim 3 lipca po raz pierwszy.
- Sikorski odwołał planowany przystanek w Algierze i spotkanie z de Gaulle’em — dlatego był w Gibraltarze w noc katastrofy.
- 4 lipca 1943 roku około 23:07, szesnaście sekund po starcie, samolot spadł do morza. Przeżył tylko pilot.
- Czas
- 24/25 maja – 4 lipca 1943, 41 dni
- Samoloty
- Liberator AL616 (w stronę Kairu), Liberator AL523 (powrót)
- Pilot
- kpt. Eduard Prchal
- Cel
- inspekcja Armii Polskiej na Wschodzie po Katyniu i zerwaniu stosunków przez ZSRR
- Postoje
- Gibraltar, Kair, Kirkuk i obozy w Iraku, Liban, Kair, Gibraltar
- Koniec
- 4 lipca 1943, ok. 23:07, Gibraltar
Najniebezpieczniejsza trasa świata
Wiosną 1943 roku lot z Anglii na Gibraltar prowadził nad Zatoką Biskajską, gdzie polowały niemieckie myśliwce dalekiego zasięgu; w samym czerwcu strąciły piętnaście brytyjskich maszyn. Nieuzbrojone transportowce przechodziły ją nocą. Tydzień po przelocie Sikorskiego, 1 czerwca, na tej samej osi zestrzelono cywilny samolot z Lizbony — zginął w nim m.in. aktor Leslie Howard. Rok wcześniej pod Kairem zginął zestrzelony gen. Gott, a w kwietniu 1943 roku Amerykanie, czytając japońskie depesze, strącili samolot admirała Yamamoto. Zabijanie dowódców w powietrzu było rzemiosłem.
Sikorski przeleciał tę trasę dwa razy i wysiadł cały. Zginął szesnaście sekund po starcie, sześćset metrów za pasem, w środku najlepiej strzeżonej twierdzy aliantów.
Tam, gdzie czyhała śmierć, przeszedł bez draśnięcia. Zginął w jedynym miejscu, w którym nic nie powinno mu grozić.
Sekrety Historii — Ostatni lot
Dalsza część śledztwa jest zamknięta
Pełny tekst — jeszcze 5 rozdziałów, kalendarium, cytaty i źródła — to nagroda dla widzów odcinka i czytelników z listy. Odbierzesz ją na jeden z dwóch sposobów; raz przyznana zostaje w tej przeglądarce.
Zostaw e-mail
Dołącz do listy czytelników: pełne artykuły do wszystkich odcinków + wiadomość o premierach.
Obejrzyj odcinek
Włącz film w odtwarzaczu powyżej. Po 6:13 oglądania nagroda przyzna się sama.
Te akta otworzyło oglądanie. Pozostałe otworzy jeden adres.
Odblokowanie filmem działa tylko dla tego odcinka i tylko w tej przeglądarce. Zostaw e-mail, a pełne akta wszystkich śledztw — z kalendarium, cytatami i listą źródeł — otworzą się od razu, na każdym urządzeniu i bez oglądania.
✓ Jesteś na liście czytelników — nagroda przyznana na stałe.
Anglia: nocny start i trzy telefony
24 maja po południu generał, jego córka Zofia Leśniowska i oficerowie wyjechali pociągiem z Paddington do bazy Lyneham; start nastąpił około dwadzieścia minut po północy. Tego samego dnia — według relacji — w Londynie zadzwoniły trzy telefony do członków rządu z wiadomością, że samolot generała rozbił się w Gibraltarze. Kto dzwonił, nie ustalono. Po międzylądowaniu w Gibraltarze Liberator dotarł 27 maja pod Kair.
Irak: inspekcja w cieniu Katynia
Po ujawnieniu Katynia i zerwaniu stosunków przez Stalina w armii gen. Andersa — 62 tysiące żołnierzy wyprowadzonych z sowieckich łagrów — wrzało. Do Londynu docierały meldunki o możliwym buncie oficerów. 11 maja dwaj ministrowie rządu, Wacław Komarnicki i Marian Seyda, odradzali generałowi podróż w liście, obawiając się o jego życie. Poleciał mimo to. Od 1 czerwca objeżdżał obozy w Kirkuku, Chanakinie, Kizil Ribat i Mosulu. Bunt się nie wydarzył, Anders zadeklarował lojalność, a 16 czerwca Sikorski ogłosił, że z tej armii powstanie 2 Korpus Polski i pójdzie na front włoski.
Kair i odwołany Algier
28 czerwca generał wrócił do Kairu, do hotelu Mena House. Poseł Tadeusz Zażuliński namówił go na kilka dni odpoczynku w Luksorze, ale telegram Churchilla z zapewnieniem, że premier będzie „mile widziany w Londynie”, Sikorski odczytał jako wezwanie. Według relacji Zażulińskiego Zofia zwierzała się, że boi się tej drogi. W planie powrotu był Algier i spotkanie z de Gaulle’em; Sikorski zrezygnował z niego w ostatniej chwili. Gdyby samolot skręcił do Algieru, nie byłoby go tamtej nocy w Gibraltarze.
Historia dwóch samolotów
Do Kairu generał przyleciał Liberatorem AL616, maszyną przypisaną Prchalowi. Polubił czeskiego pilota i poprosił marszałka lotnictwa Tedera, by ten sam pilot poprowadził lot powrotny. Przydzielono pilota — ale nie samolot. 30 czerwca pod Kairem wylądował drugi Liberator, AL523, a 2 lipca AL616 odleciał do Anglii bez Sikorskiego. 3 lipca Prchal prowadził AL523 po raz pierwszy w życiu. W literaturze krąży też wersja o jednym samolocie w obie strony; dokumentacja lotnicza mówi o dwóch maszynach.
Gibraltar: 23:07
3 lipca AL523 wystartował z Kairu wczesnym rankiem i poleciał do Gibraltaru bez zwyczajowego międzylądowania pod Trypolisem. Tej samej doby w Gibraltarze przebywał ambasador ZSRR Iwan Majski, wracający z Londynu do Moskwy; gubernator rozdzielił obie delegacje. Godziny jego pobytu źródła podają różnie. Wieczorem 4 lipca bagaż ładowano bez nadzoru załogi, a powojenne analizy mówią o maszynie przeciążonej. O 23:07 samolot oderwał się od pasa, nabrał kilkudziesięciu metrów wysokości i po szesnastu sekundach uderzył w morze.
Kalendarium
Źródła i dalsze lektury
- Hasła „Katastrofa lotnicza w Gibraltarze” (Wikipedia PL i EN) wraz z bibliografią.
- Magnum-X, „Lotnictwo” 1/2016 — o samolotach AL616 i AL523.
- Chris Goss, „Bloody Biscay” — o lotach nad Zatoką Biskajską w 1943 roku.
- Materiały IPN, Muzeum Historii Polski, RAF Museum.
Najczęściej zadawane pytania
Skąd i dokąd leciał Sikorski w swojej ostatniej podróży?
Z bazy Lyneham w Anglii przez Gibraltar do Kairu, na inspekcję Armii Polskiej na Wschodzie w Iraku i do Libanu, a potem z powrotem przez Kair do Gibraltaru, gdzie 4 lipca 1943 roku zginął w katastrofie.
Jakim samolotem leciał Sikorski?
Do Kairu Liberatorem AL616, a w drodze powrotnej Liberatorem AL523. Obu pilotował kpt. Eduard Prchal, który maszynę AL523 prowadził po raz pierwszy 3 lipca 1943 roku.
Dlaczego Sikorski był w Gibraltarze w noc katastrofy?
Gibraltar był standardowym punktem na trasie między Bliskim Wschodem a Anglią. Generał zrezygnował też z zaplanowanego przystanku w Algierze i spotkania z de Gaulle’em.