Jan Henryk Żychoń — akcja „Wózek”, agentka 1216 i proces KW 21/42. Oskarżyli go swoi

Chłopiec, który uciekł na wojnę

Urodził się 1 stycznia 1902 roku w Skawinie pod Krakowem. W 1914 roku, mając dwanaście lat, uciekł z domu do Legionów Polskich. W 1916 roku trafił do kompanii szkolnej, został zwolniony ze względów zdrowotnych, wrócił — a po kryzysie przysięgowym Austriacy internowali go razem z dorosłymi. Wojska nie uczył się w szkole oficerskiej, tylko na wojnie, jako dziecko.

Od 1919 roku służył w Oddziale II Sztabu Generalnego, czyli w wywiadzie. Przeszedł wojnę z bolszewikami i powstania śląskie; w 1924 roku jako porucznik kierował Posterunkiem Oficerskim nr 2 Ekspozytury nr 4 w Katowicach.

Nie był dżentelmenem i film tego nie ukrywa. Historyk Robert Majzner, który przebadał akta jego sprawy, nazywa go człowiekiem „dosyć prymitywnym w manierach i wybuchowym” — w odróżnieniu od „dystyngowanego i opanowanego” rotmistrza Jerzego Sosnowskiego. Żychoń pił, grał, lubił kobiety, a według relacji po bogatym ożenku pozwolił sobie na samochody i życie ponad stan. Lekceważył konspirację: nosił mundur i korzystał z podsłuchiwanych telefonów.

Gdańsk: dom szpiega

W 1927 roku wysłano go do Wolnego Miasta Gdańska, żeby od nowa poskładał polską placówkę. 17 marca 1928 roku został szefem Biura Informacyjnego Gdańsk, w papierach Sztabu Głównego — Ekspozytury nr 7. W Gdańsku-Wrzeszczu do dziś stoi kamienica, w której mieszkał, nazywana „domem szpiega”.

W 1931 roku szef gdańskiej Abwehry Oskar Reile nasłał na niego Czesławę Bociańską (występowała też jako Winkelmann i Litta Heller). Miała go upić i dostarczyć do Prezydium Policji w Gdańsku — za 15 000 guldenów. Nie wyszło, a Polacy zamiast wyciszyć sprawę, zrobili z niej aferę prasową.

Jego metoda werbunku nie była elegancka. Według zeznania kpt. T. Szymańskiego był to szantaż, a potem brutalna eksploatacja źródła — „nawet kosztem bezpieczeństwa źródła”. Tyszewską zwerbowano przez jej dług czynszowy i groźbę eksmisji. To jest cena, którą później zapłaciła.

Akcja „Wózek”

1 lipca 1930 roku w Bydgoszczy oficjalnie ruszyła Ekspozytura nr 3, złożona z kadr Poznania i Gdańska. Żychoń kierował nią dziewięć lat. Podlegało mu siedem posterunków oficerskich, kilkudziesięcioosobowy personel i stale 40–60 agentów.

Między Rzeszą a Prusami Wschodnimi leżało polskie Pomorze. Niemieckie pociągi przejeżdżały przez nie tranzytem, zaplombowane — a w nich jechała zwykła poczta służbowa. Pomysł miał poprzedniczkę: krakowską aferę „Ciotka”, w której otwierano pocztę niemieckiego konsulatu. Żychoń przeskalował go na całą linię kolejową. Linia zasadnicza ruszyła około 1932 roku; kryptonim „Wózek” operacja nosi od rozkazu z 4 marca 1936 roku.

Główna trasa biegła od Schneidemühl (Piły) przez Chojnice i Tczew do Marienburga (Malborka). Dziennie przejeżdżało 4–6 pociągów z wagonami pocztowymi i dwa specjalne pociągi pocztowe; przez sam Tczew — do dziewięciu składów. Polski odcinek miał ok. 100 km, czyli mniej więcej dwie godziny jazdy. Tyle mieli. Maszynista zwalniał bieg, ludzie wchodzili do wagonu, przeglądali worki, fotografowali korespondencję i zamykali worki nowymi plombami.

Tak wygląda prawdziwa praca wywiadu. Nie strzały na dachu. Gęś i pół litra.

Sekrety Historii — z odcinka o Żychoniu

W akcji pracowało kilkudziesięciu kolejarzy, maszynistów, konduktorów i pocztowców — w papierach ekspozytury „kuny pocztowe” — oraz byli włamywacze jako specjaliści. Według relacji niemieckich pocztowców przy sortowaniu ujmowano gęsiami, kurami, kaczkami, masłem i „polską czystą”, żeby „pomagali sortować”.

Koszt: ok. 1000 zł miesięcznie, ok. 2% budżetu ekspozytury. Wynik: 50–60% wszystkiego, co Oddział II wiedział o Niemczech — korespondencja stoczni z Admiralicją, tajne instrukcje i regulaminy, etaty drobnych jednostek, rozkazy personalne, materiały lotnicze, a także fizyczne części: karabiny lotnicze, pociski, maski gazowe, mundury, sprzęt optyczny. „Wózek” działał też w drugą stronę: do niemieckich worków podrzucano polskie listy do agentów w Rzeszy, omijając cenzurę.

Ważne zastrzeżenie: był to wywiad płytki — masowy, o drobiazgach, a nie o „zagadnieniach centralnych”. Jego siłą była ciągłość i skala. I właśnie to obroniło później Żychonia w sądzie.

Lepsze niż oryginał

Klucze i plombownice kupiono w Niemczech, wzory plomb podrobiono. Około 1935 roku Niemcy zauważyli, że część plomb jest podejrzana. Ekspertyza wykazała, że wykonano je fałszywymi plombownicami — i że podróbki są lepszej jakości niż oryginały: pod mikroskopem miały wyraźniejsze linie. I nic z tym nie zrobiono.

Ten szczegół zaważył potem w Londynie: gdyby za „Wózkiem” stała Abwehra, nie prowadziłaby ekspertyz własnych plomb. Państwo nie prowadzi śledztwa przeciwko własnej operacji. 31 sierpnia 1939 roku Żychoń ostrzegł przed atakiem na Westerplatte.

Szafa, której nikt nie spalił

Archiwum Oddziału II leżało w Forcie Legionów na Cytadeli Warszawskiej. Przed 1 września 1939 roku nie wydano żadnych instrukcji, co z nim zrobić. Nie zostało zniszczone i trafiło w ręce Niemców.

Okoliczności są SPORNE. Według Oskara Reilego kpt. Bulang natknął się na fort podczas spaceru i zobaczył opisane paczki: „Attaché wojskowy w Tokio”, „Rzym i Paryż”, „Ekspozytura Bydgoszcz” — do wywiezienia potrzeba było sześciu ciężarówek. Według Waltera Schellenberga pierwsze dotarło tam Einsatzkommando 2/IV na początku października 1939 roku; historyk Aleksander Woźny uważa tę wersję za wiarygodniejszą. Sam fakt przejęcia archiwum i jego skutki są ustalone.

Aresztowano ponad stu agentów wywiadu głębokiego i setki ludzi z siatek płytkich. Piotr Gostomski, Antoni Schröder i Leon Cyra zostali skazani na śmierć przez ścięcie toporem. Informator Günther Rudloff popełnił samobójstwo w 1941 roku. Paulinę Tyszewską aresztowano w Sopocie 12 grudnia 1939 roku; ścięto ją 21 marca 1941 roku razem z Franciszką i Brunonem Brucci. Kohtz dostał pięć lat więzienia.

Archiwum centralne nie podlegało Żychoniowi — dokumenty własnej ekspozytury wywiózł z Bydgoszczy. Ale to byli jego ludzie. A te same akta stały się potem amunicją jego oskarżycieli.

Ludzie z sieci

Obok Tyszewskiej film przedstawia dwa inne źródła. Sturmführer Kofer, sekretarz SA w Gdańsku — źródło znane z relacji, nie z kompletu dokumentów. I Wiktor (Heinrich) Katlewski, ps. „Viktor”, urzędnik Oberkommando der Kriegsmarine w Berlinie — jedyny werbunek, w którym Żychoń uczestniczył osobiście (przez kpt. Edmunda Piechowiaka, w Szwajcarii). Dzięki temu kontaktowi Francuzi i Brytyjczycy bronili Żychonia w 1939 roku, gdy do Paryża dotarł przed gen. Sikorskim.

Dwa pokoje na tym samym korytarzu

Oddział II dzielił się na Referat „Zachód” (Niemcy) i Referat „Wschód” (ZSRR). Późnym latem 1938 roku kpt. Jerzy Niezbrzycki, kierownik Referatu „Wschód” i biegły w procesie Sosnowskiego, powiedział ppłk. Stefanowi Mayerowi, że „intuicja wywiadowcza” każe mu podejrzewać Żychonia, bo ten osiąga „za duże i zbyt łatwe sukcesy”. W maju 1939 roku, po konsultacji z mjr. Tadeuszem Nowińskim i kpt. Mieczysławem Dubikiem, nazwał go wprost „narzędziem wywiadu niemieckiego”. Przełożeni odrzucili te podejrzenia.

Teza oskarżenia: Ekspozytura nr 3 miała być „drugim kanałem inspiracji” Abwehry, następcą berlińskiej placówki „In.3” Sosnowskiego. Rotmistrz Sosnowski — elegancki, werbujący kobiety z niemieckich ministerstw — został w 1934 roku aresztowany w Berlinie, w 1936 roku wymieniony, a w czerwcu 1939 roku skazany w Warszawie na 15 lat więzienia.

Prawdziwy motyw opisuje Majzner: rywalizacja o splendor, wpływy i dotacje między „Wschodem” a „Zachodem”. „Wschód” nie ustalił ani koncentracji Armii Czerwonej, ani samej agresji ZSRR. „Zachód” ustalił i koncentrację niemiecką, i wojnę — z dużą precyzją. Kpt. Dubik zeznał, że nad rozgłosem Żychonia „musiały pracować jakieś podziemne tajemne siły”.

Oficer wywiadu zostaje uznany za podejrzanego nie dlatego, że coś przegrał. Tylko dlatego, że za dużo wygrywał.

Sekrety Historii — z odcinka o Żychoniu

Sprawa KW 21/42

W lutym 1942 roku Niezbrzycki i Nowiński złożyli ustne doniesienia u naczelnego prokuratora wojskowego płk. Stanisława Szurleja, a 11 marca — pisemne, zarzucając przełożonym „karygodną wręcz bezczynność”. 9 kwietnia 1942 roku Żychoń sam zażądał natychmiastowego dochodzenia przeciwko sobie. Gen. Tadeusz Klimecki skierował sprawę na drogę sądową i zostawił Żychonia na stanowisku. 24 kwietnia gen. Władysław Sikorski przeniósł ją do Morskiego Sądu Wojennego w Londynie jako sprawę karną KW 21/42.

Rozprawa główna toczyła się we wrześniu i październiku 1943 roku; przesłuchano blisko siedemdziesięciu świadków. Oskarżenie opierało się na trzech filarach: Wilhelm Schneider, Heinrich Pfeiffer i „Wózek”. Obrona wykazała, że:

— temat „Wózka” w ogóle nie padł na procesie Sosnowskiego;
— Schneider zgłosił się nie do Żychonia, tylko do nadkomisarza policji Stanisława Brodniewicza, a Żychoń był już wtedy w Gdańsku;
— Pfeiffer musiał trafić do Bydgoszczy, bo Gdańsk podlegał operacyjnie Ekspozyturze nr 3; przesłuchanie trwało jeden dzień, potem centrala zabrała go na trzy miesiące;
— przy losowym wyborze składów Abwehra musiałaby wypełnić fałszywkami każdy worek — co fizycznie niemożliwe;
— „In.3” pracowała na broniach szybkich, „Wózek” na stoczniach i drobnych jednostkach, więc materiał się nie pokrywał.

Wyrok — i co po nim zostało

22 listopada 1943 roku zapadł prawomocny wyrok: mjr Nowiński i kpt. Niezbrzycki zostali uznani za winnych pomówienia, zniewagi i występku przeciwko karności i skazani na karę twierdzy. Sąd stwierdził brak jakichkolwiek podstaw do kwalifikowania Żychonia jako „świadome narzędzie wywiadu niemieckiego, na którym ciążą niewyjaśnione podejrzenia”.

Wyrok niczego nie naprawił. W połowie lutego 1944 roku Żychoń zrezygnował ze stanowiska i zgłosił się na front — do 2 Korpusu, do piechoty.

San Angelo

Został zastępcą dowódcy 13 Wileńskiego Batalionu Strzelców „Rysiów” (5 Wileńska Brygada Piechoty, 5 Kresowa Dywizja Piechoty). 17 maja 1944 roku, w drugim natarciu, celem batalionu było wzgórze San Angelo. Około południa zginął dowódca batalionu mjr Władysław Kamiński — były poseł i senator II RP, w 1941 roku skazany przez NKWD na śmierć, zamienioną na dziesięć lat łagru. Żychoń objął dowództwo na kilka godzin. Późnym popołudniem dostał odłamek w plecy.

Według relacji pchor. Stanisława Żurakowskiego Żychoń oparł się na jego ramieniu, żeby uklęknąć, jęknął i osunął się na ziemię. Zmarł 18 maja 1944 roku, w dniu, w którym na ruinach klasztoru zawisła polska flaga. Żołnierze zapisali, że zmarł „ze swym miłym uśmiechem na ustach”. W tych samych walkach zginął dowódca brygady płk Wincenty Kurek.

Pochowano go w Acquafondata, a po ekshumacji w 1945 roku na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino: taras VIII, sektor E, grób nr 3. Odznaczenia m.in.: Krzyż Srebrny Virtuti Militari nr 10086, Krzyż Niepodległości, Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino nr 15383, brytyjski Krzyż Wojskowy. Dwudziestu siedmiu historyków podpisało list protestacyjny w sprawie szkalowania jego dobrego imienia. Czarna legenda żyje do dziś.

Kalendarium