Krystyna Skarbek — agentka SOE, która ocaliła skazanych na śmierć. Jej koniec był brutalny

Kurierka przez Tatry

Trasa z Budapesztu przez Słowację do okupowanej Polski prowadziła przez góry, zimą, po kilkanaście godzin marszu. Przewodnikiem bywał Jan Marusarz, brat słynnego skoczka. Skarbek pokonała ją kilkukrotnie, przenosząc pocztę konspiracyjną, pieniądze i meldunki, a w drugą stronę wyprowadzając ludzi. Podczas jednego z przejść odmroziła stopy tak poważnie, że do końca życia miała z nimi kłopoty.

To z tego okresu pochodzi jej najgłośniejszy — i wciąż dyskutowany — sukces wywiadowczy: przewieziony z Polski materiał o niemieckich przygotowaniach do uderzenia na Związek Sowiecki. Część biografów twierdzi, że dokumenty trafiły na biurko Churchilla. To ustalenie pozostaje sporne: brytyjskie archiwa nie potwierdzają jednoznacznie drogi tej przesyłki.

Nie wychodziła z opresji dlatego, że była nieostrożna. Wychodziła dlatego, że w decydującej sekundzie mówiła pierwsza.

Sekrety Historii

Budapeszt: aresztowanie i ugryziony język

W styczniu 1941 roku wpadła razem z Andrzejem Kowerskim (w Anglii: Andrew Kennedy), swoim towarzyszem i współpracownikiem. Podczas przesłuchania zrobiła rzecz, która przesądziła o jej losie: przygryzła sobie język tak mocno, że zaczęła pluć krwią, i wykorzystała to, by upozorować zaawansowaną gruźlicę. Niemcy nie chcieli mieć na rękach chorej zakaźnie więźniarki. Wypuścili oboje.

Uciekli samochodem Kowerskiego przez Jugosławię, dalej do Turcji i do Kairu. Wtedy Skarbek na dobre stała się Christine Granville — pod tym nazwiskiem służyła do końca wojny i pod nim została pochowana.

Alpy: garnizon, który przeszedł na drugą stronę

W lipcu 1944 roku zrzucono ją na spadochronie w rejon Vercors, do siatki „Jockey" kierowanej przez Francisa Cammaertsa. Najbardziej brawurowy epizod tamtych tygodni rozegrał się w Alpach, przy przełęczy Larche, gdzie niemiecką placówkę obsadzali w większości Polacy wcieleni przymusowo do Wehrmachtu. Skarbek podeszła pod umocnienia i zaczęła mówić do nich po polsku. Z placówki odeszło kilkudziesięciu żołnierzy — najczęściej podawana liczba to sześćdziesięciu trzech — zabierając broń.

To nie była akcja zaplanowana w Londynie. To była decyzja podjęta na miejscu, w kilka minut, przez osobę, która uznała, że rozmowa jest skuteczniejsza od ładunku wybuchowego.

Digne: trzy godziny do egzekucji

13 sierpnia 1944 roku gestapo zatrzymało w Digne Cammaertsa i dwóch jego ludzi. Wyrok był przesądzony. Skarbek weszła do siedziby gestapo sama, przedstawiła się jako krewna brytyjskiego generała i rozegrała partię, w której stawką było jej własne życie: wobec Alberta Schencka, francuskiego łącznika, i Maxa Waema, oficera w niemieckiej służbie, użyła równocześnie groźby (alianci są o krok, odpowiecie za to) i obietnicy (dwa miliony franków, zrzucone przez SOE). Wieczorem 17 sierpnia więźniowie wyszli z celi śmierci.

Za tę akcję dostała George Medal. W dokumentach jej dowódcy zapisano zdanie, które w archiwach brytyjskich brzmi wyjątkowo sucho jak na to, co opisuje: że zawdzięcza jej życie.

Kalendarium

Londyn 1952: koniec bez honorów

Po wojnie państwo, dla którego ryzykowała życie, rozliczyło się z nią odprawą wysokości miesięcznego żołdu. Nie miała obywatelstwa, pracy ani majątku; naturalizację i zatrudnienie zdobywała latami, z trudem. Zginęła w tanim hotelu przy Lexham Gardens, zasztyletowana przez człowieka, którego poznała na statku i którego natrętne zaloty odrzuciła. Miał obsesję i przyznał się bez wahania; powieszono go jeszcze tego samego roku.

Ta dysproporcja — między czterema latami na pierwszej linii a dwoma minutami w hotelowym korytarzu — jest właściwym tematem tego odcinka. Nie „polska Mata Hari" i nie „dziewczyna Bonda", tylko zawodowa oficer wywiadu, którą po zwycięstwie przestano potrzebować.